Португалиядагы Католик университетинин жана Ирландиянын Улуттук университетинин окумуштуулары жашоо шарты оор болгон коомдордо адамдардын мүнөзү өзгөрөрүн аныкташты. Алардын изилдөөсү Evolution and Human Behavior журналында жарыяланды, жазат InoZpress.
Изилдөөнүн жыйынтыгына ылайык, жашоо деңгээли төмөн, ресурстары чектелүү аймактардагы адамдар көбүнчө атаандаштыкка, эгоизмге жана агрессивдүүлүккө жакын болот. Мындай чөйрөдө адамдын жүрүм-туруму көбүнчө өзүн сактоо жана статус үчүн күрөшүүгө негизделет.
Экология жана мүнөз: чөйрө кандай таасир этет
Психологдор бул көрүнүштү «мүнөз экологиясы» деп аташат. Алардын айтымында, адам жашаган чөйрө анын адаттарын гана эмес, жүрүм-турум моделин да аныктайт. Мисалы, жашоо узактыгы кыска, атаандаштык күчтүү өлкөлөрдө нарциссизм жана бийликке умтулуу сыяктуу сапаттар көбүрөөк кездешет.
Мындай чөйрөдө жашаган адамдар көбүнчө импульсивдүү болуп калат. Алар «аз болсо да азыр» деген түшүнүк менен жашап, узак мөөнөттүү пландардан көрө дароо пайда алып келчү чечимдерди кабыл алышат. Натыйжада коом өзүмчүл жана атаандаштыкка негизделген мүнөзгө ээ болуп калат.
Оорулар адамдарды боорукер кылат
Изилдөөнүн кызыктуу бөлүгү – жугуштуу оорулар көп болгон аймактарда, тескерисинче, коомчулукта боорукерлик жана ынтымак көбөйөт. Себеби оорунун жогорку коркунучу адамды сактыкка үйрөтөт жана коомдогу эрежелерди сактоого мажбурлайт.
Мындай шартта ишенимди сактоо жашоонун маанилүү бөлүгүнө айланат. Агрессия же алдамчылык социалдык обочолонууга алып келет, ал эми бул өлүм коркунучун күчөтөт. Ошондуктан мындай коомдордо жардамдашуу жана биримдик негизги баалуулукка айланат.
Гендер жана табигый кырсыктар: ким катуураак болот
Жаратылыш кырсыктарынан кийин — сел, жер титирөө же бороон болгондо — эркектер көбүнчө нарциссизм жана макиавеллизм сыяктуу сапаттарды көрсөтүшөт. Изилдөөчүлөр муну тобокелдикке даяр болуу жана кыска мөөнөттүү стратегияларды тандап алуу менен түшүндүрүшөт.
Бирок калк ичинде эркектер көп болгондо аялдар да атаандаштыкка жана өзүн-өзү көрсөтүүгө көбүрөөк умтулат. Натыйжада гендердик айырмачылыктар азайып, коом жалпы жонунан «катуураак» мүнөзгө ээ боло баштайт.
Коомду өзгөрткөн чөйрөнүн күчү
Изилдөөнүн дагы бир маанилүү жыйынтыгы — бир өлкөдөгү шарттар коңшу мамлекеттерге да таасир этери. Эгер коңшу өлкөдө турмуш оорлошсо, анын таасири башка жактарда да байкалат. Бул — миграция, жалпы тарых жана аймактык стресстер аркылуу болот.
Окумуштуулар «караңгы» сапаттар — бул жөн гана адамдын кемчилиги эмес, адаптациянын натыйжасы экенин белгилешет. Туруксуз дүйнөдө, кайсы учурда жашоо жана атаандаштык үчүн күрөш күчтүү болсо, андай сапаттар аман калуу механизми болуп калат.
Биз буга чейин жазганыбызды эскертебиз, адам өзүн эч ким байкабай жакшырта ала турган беш жөнөкөй жол тууралуу.
