The Guardian басылмасы билдиргендей, Европада быйыл жайында катары менен болгон төрт рекорддук ысык толкундун фонунда кеминде 35 миң адам каза болушу мүмкүн. Бул Европа өлкөлөрүнүн жарымынан азынын маалыматтарына негизделген алдын ала баа болгондуктан, толук статистика жарыялангандан кийин курмандыктардын жалпы саны кыйла көбөйүшү мүмкүн.
Германия, Франция жана Испанияда эле нормадан ашык өлүмдөрдүн саны 25 миңден ашты. Батыш Европа май айынан бери узакка созулган экстремалдуу ысыкка туш болуп, жүздөгөн метеостанцияларда температуралык рекорддор жаңырды. Окумуштуулар мындай көрүнүштөрдүн жыштыгы менен күчүнүн өсүшүн адамдын ишмердигинен келип чыккан глобалдык жылуулук менен байланыштырышат, жазат InoZpress.
Европада рекорддук төрт ысык толкун болду
Экстремалдуу жогорку температуранын узакка созулган мезгилдери континенттин олуттуу бөлүгүн каптады. Францияда байкоолор жүргүзүлө баштагандан берки тарыхта бир күндүк эң жогорку орточо температура катталды.
Материалдын авторлору Батыш Европадагы температуралык аномалиялардын масштабын сүрөттөшкөн.
«Май айынан бери Батыш Европаны каптаган үзгүлтүксүз ысык толкундар жүздөгөн метеостанцияларда тарыхый температуралык рекорддорду жаңыртты. Франция байкоолордун бүткүл тарыхындагы бир күндүк эң жогорку орточо температураны каттады».
Германияда июнь айынын аягында температуралык рекорддор үч күн катары менен жаңырды. 46 метеостанцияда температура 40 °Cден жогору көтөрүлдү. Испанияда болсо узак убакыт бою көрсөткүчтөр 42 °Cден ашып турду.
Agence France-Presse агенттигинин эсептөөлөрү боюнча, быйыл жайында 80 миллиондон ашык европалык жашаган аймактарда температура 40 °Cден жогору болду.
Германияда курмандыктардын эң көп саны катталды
Алдын ала маалыматтар бар өлкөлөрдүн арасында эң оор кырдаал Германияда түзүлдү. 6-апрелден 9-августка чейин жогорку температура болжол менен 14 миң адамдын өлүмүнө себеп болушу мүмкүн.
Роберт Кох институтунун маалыматы боюнча, 22-июндан 28-июнга чейинки бир жуманын ичинде эле өлкөдө 9600гө жакын адам каза болгон. Европа Биримдигинин мамлекеттеринде нормадан ашык өлүм боюнча системалуу статистика 2008-жылдан бери жүргүзүлөт. Бул мезгил ичинде жайкы бир жумалык көрсөткүч мындан жогору болгон учур 2022-жылдын июлунда гана катталган, анда Европада COVID-19 дагы эле активдүү жайылып жаткан.
Германия үчүн 2026-жылдын жайы мындай статистика жүргүзүлө баштагандан берки ысыкка байланыштуу өлүмдөрдүн саны боюнча эң оор мезгил болду. Буга чейинки антирекорд 2018-жылы катталып, анда жогорку температура болжол менен 8900 адамдын өлүмүнө алып келиши мүмкүн болгон.
Кадимки жайкы мезгилдерде Германияда ысыкка байланыштуу өлүмдөрдүн саны көп учурда 2000ден ашпайт.
Испания өлүм көрсөткүчү боюнча жаңы антирекорд койду
Карлос III Саламаттык институтунун өлүмгө мониторинг жүргүзүү системасынын маалыматы боюнча, май айынан ушул жумага чейин Испанияда 4947 өлүм ысык менен байланыштырылган.
2026-жылдагы көрсөткүч 2022-жылы катталган буга чейинки эң жогорку көрсөткүчтөн ашты. Ал жылы жогорку температурага байланыштуу 4520 өлүм катталган.
Ошол эле учурда Европа өлкөлөрүндө эсептөө ыкмалары айырмаланат. Германия менен Испания күнүмдүк температураны өлүм көрсөткүчтөрү менен салыштырып, ысыкка байланыштуу өлүмдөрдүн санын реалдуу убакыт режиминде моделдешет.
Мындай ыкма ысык өлүмдүн түздөн-түз себеби катары сейрек көрсөтүлгөндүктөн зарыл. Жогорку температура мурда болгон ооруларды, биринчи кезекте жүрөк-кан тамыр жана дем алуу системаларындагы көйгөйлөрдү күчөтүшү мүмкүн. Натыйжада өлүмдүн түздөн-түз себеби жүрөк кармоо, инсульт же бөйрөк жетишсиздиги болушу мүмкүн.
Ысыкка байланыштуу өлүмдөрдүн акыркы санын аныктоо бир нече жумадан бир нече айга чейин созулат. Европанын көптөгөн мамлекеттери август айынын башындагы толук статистиканы дагы жарыялай элек.
Францияда ысык өлкөнүн дээрлик бардык аймагын каптады
Францияда 500дөн ашык метеостанция 40 °Cден жогорку температураны каттады. Белгилүү бир учурда кооптуу ысык тууралуу эскертүүлөр өлкө аймагынын 98%ында күчүндө болду.
Франциянын Улуттук саламаттык сактоо агенттиги май айынын аягынан 22-июлга чейин өлкөдө күтүлгөн деңгээлден болжол менен 7300гө көп өлүм катталганын билдирген. Август айы боюнча маалыматтар азырынча жок.
Мындан тышкары, алдын ала статистика бардык өлүм учурларынын болжол менен 80%ын камтыган электрондук өлүм күбөлүктөрүнө негизделет. Ошондуктан акыркы көрсөткүчтөр учурдагы баалардан айырмаланышы мүмкүн.
Германиянын мурдагы саламаттык сактоо министри Карл Лаутербах да азыркы учурда жарыяланган сандар, кыязы, төмөндөтүлгөн деп эсептейт.
Италияда ысыктан каза болгондордун саны 8 миңге жетиши мүмкүн
Италиянын ысыкка мониторинг жүргүзүү боюнча улуттук системасы маалыматтарды муниципалитеттерден алат, ошондуктан маалыматтар кечигип түшөт. Өлүм боюнча толук жалпы улуттук статистика азырынча жок.
Моделдөө 22-июндан 28-июнга чейин Италияда адаттагыдан болжол менен 2700гө көп адам каза болгонун көрсөтөт. Эсептөөлөр аяктагандан кийин эпидемиологдор ысыкка байланыштуу өлүмдөрдүн саны 5000ден 8000ге чейин жетет деп күтүшүүдө.
Ошентип, Европанын ири өлкөлөрү боюнча алдын ала көрсөткүчтөр төмөнкүдөй:
- Германия — 6-апрелден 9-августка чейин 14 миңге жакын өлүм;
- Франция — май айынын аягынан 22-июлга чейин нормадан болжол менен 7300гө көп өлүм;
- Испания — ысыкка байланыштуу 4947 өлүм;
- Италия — алдын ала жыйынтыктоочу баа боюнча 5000ден 8000ге чейин өлүм;
- Англия — май жана июнь айларындагы ысык толкундардан кийин 2877ге жакын өлүм;
- Бельгия — 18-июндан 29-июнга чейин болжол менен 1222 кошумча өлүм;
- Польша — июнь айынын аягындагы ысык толкун учурунда болжол менен 1070 кошумча өлүм;
- Нидерланд — 22-июндан 5-июлга чейин кеминде 900 кошумча өлүм;
- Швейцария — 22-июндан 28-июнга чейинки бир жумада болжол менен 220 кошумча өлүм;
- Люксембург, Греция, Румыния, Болгария жана Дания — колдо болгон алдын ала маалыматтар боюнча ар бир өлкөдө болжол менен 40тан кошумча өлүм.
Ысык Европа үчүн барган сайын олуттуу коркунучка айланууда
Улуу Британияда Саламаттык коопсуздугу агенттиги Англияда гана жогорку температурага байланыштуу болушу мүмкүн болгон өлүмдөрдүн санын 2877 учур деп баалады. Эсеп май жана июнь айларында болгон ысык толкундарды камтыйт.
Бельгияда алдын ала маалыматтар 18-июндан 29-июнга чейинки мезгилде өлүм көрсөткүчү 39%га өскөнүн көрсөтүүдө, бул болжол менен 1222 кошумча өлүмгө туура келет. Нидерландда 22-июндан 5-июлга чейин адаттагыдан кеминде 900гө көп өлүм катталган.
Европа комиссиясы шилтеме берген оперативдүү моделдөө июнь айынын аягындагы ысык толкун учурунда Польшада болжол менен 1070 кошумча өлүм болгонун көрсөттү. Швейцариянын саламаттык сактоо органдары ошол эле мезгилде ысыкка байланыштуу 220 кошумча өлүм тууралуу билдиришти.
Люксембург, Греция, Румыния, Болгария жана Даниянын алдын ала көрсөткүчтөрү бул өлкөлөрдүн ар биринде болжол менен 40тан кошумча өлүм болгонун көрсөтүүдө.
ДССУ жогорку температурадан улам өлүмдөр көбөйгөнүн каттоодо
Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму май айында акыркы 20 жылда Европа аймагында ысыкка байланыштуу өлүм көрсөткүчү 30%дан ашык өскөнүн билдирген.
ДССУ климаттык кризис жана калктын картаюусунан улам бул көрсөткүч мындан ары да олуттуу өсөт деп күтөт. Экстремалдуу жогорку температуранын узакка созулган мезгилдери Европадагы миллиондогон тургундар үчүн барган сайын олуттуу тобокелдик факторуна айланууда.
Ысык улгайган адамдар жана өнөкөт оорулары бар бейтаптар үчүн өзгөчө коркунучтуу, анткени ал жүрөк-кан тамыр, дем алуу жана организмдин башка системаларына түшкөн күчтү көбөйтүшү мүмкүн.
Ошол эле учурда климаттык өзгөрүүлөр океандардын абалына да таасир этүүдө. Дүйнөлүк океандын бетинин орточо температурасы 21,1 °Cге жеткен. Бул көрсөткүч деңиз суусунун глобалдык температурасы адатта Австралиядагы жай мезгилинен кийин март жана апрель айларында эң жогорку чекке жетерин эске алганда өзгөчө көңүл бурууга арзыйт.
Океандар казылып алынуучу отундарды күйгүзүүдөн жана токойлорду кыюудан пайда болгон көмүр кычкыл газынын олуттуу бөлүгүн сиңирет. Бирок суу жылыган сайын океандын CO₂ни натыйжалуу сиңирүү жөндөмү төмөндөйт.
Эске салсак, буга чейин Кыргызстандын саламаттык сактоосуна 30,4 млрд сом бөлүнүп, каражат кайда жумшалып жатканы тууралуу жазганбыз.
