24.kg маалымдагандай, 31-августта жана 1-сентябрда Бишкекте Шанхай кызматташтык уюмунун юбилейлик саммитине жана чет мамлекеттердин лидерлеринин сапарларына байланыштуу иш-чаралар өтүүдө. Расмий маалыматтар боюнча, борбор калаага 21 президент менен премьер-министрдин келиши күтүлүүдө, ал эми эл аралык иш-чаралардын коопсуздугун камсыз кылууга 15 миңден ашуун милиция кызматкери тартылды.
ШКУга мүчө жана байкоочу мамлекеттердин башчыларынын негизги жыйыны 1-сентябрда өтөт. Уюм 2026-жылы 25 жылдыгын белгилеп жатат, ошол эле учурда Бишкекте VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземи өтүп жаткандыктан, шаарда транспорттук чектөөлөр күчүндө, айрым соода объектилери жабылып, «Манас» аэропортунун иш тартиби өзгөртүлдү, жазат InoZpress.
ШКУ саммитине Бишкекке кимдер келди
Жогорку даражалуу коноктордун алгачкыларынын бири Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпин болду. Ал Бишкекке 30-августта жубайы Пэн Лиюань менен бирге келди. «Манас» аэропортунда аларды Садыр Жапаров жана биринчи айым Айгүл Жапарова тосуп алышты. Кытай делегациясы үчүн аскердик оркестрдин, комузчулардын, бий топторунун жана салбуурун салттуу маданиятынын өкүлдөрүнүн катышуусунда программа уюштурулду.
Бишкектеги эл аралык иш-чараларга ошондой эле төмөнкү жетекчилер кошулду же келип жетти:
- Индиянын премьер-министри Нарендра Моди;
- БУУнун башкы катчысы Антониу Гутерриш;
- Монголиянын президенти Ухнаагийн Хурэлсух;
- Вьетнамдын вице-президенти Во Тхи Ань Суан;
- Тогонун Министрлер кеңешинин төрагасы Фор Эссозимна Гнассингбе;
- Лаостун президенти Тхонглун Сисулит;
- башка мамлекеттердин жетекчилери жана расмий делегациялар.
Лаостун президенти Кыргызстанга жумушчу сапар менен келди. Аны аэропорттон Министрлер кабинетинин төрагасынын биринчи орун басары Данияр Амангельдиев тосуп алды, ал эми конокко Кыргызстандын символу жана VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын расмий тумары болгон ак илбирстин жумшак оюнчугу белекке берилди. Тхонглун Сисулит «ШКУ плюс» форматындагы жолугушууга жана Оюндардын ачылыш аземине катышат.
Владимир Путин Бишкекте кандай жолугушууларды өткөрөт
Россиянын президенти Владимир Путиндин иш программасында бир катар эки тараптуу сүйлөшүүлөр каралган. 31-августта ал КЭР төрагасы Си Цзиньпин менен жолугуп, андан кийин Индиянын премьер-министри Нарендра Моди менен сүйлөшүүлөрдү өткөрүшү керек.
Кечинде мамлекеттердин лидерлери VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземине катышат. Андан кийин Кыргызстандын президенти Садыр Жапаровдун атынан салтанаттуу кабыл алуу пландалган. Путиндин биринчи күндөгү программасы Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев менен жолугушуу аркылуу аякташы керек.
1-сентябрда Владимир Путиндин төмөнкү жетекчилер менен сүйлөшүүлөрү каралган:
- Ирандын президенти Масуд Пезешкиан;
- Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон;
- Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган;
- Монголиянын президенти Ухнаагийн Хурэлсух;
- Армениянын премьер-министри Никол Пашинян;
- Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров.
Лидерлер ШКУ саммитинде 1-сентябрда эмнелерди талкуулашат
Саммиттин негизги темасы Шанхай кызматташтык уюмунун 25 жылдык ишмердигинен кийинки өнүгүүсү болот. Күн тартибинин олуттуу бөлүгү аймактык коопсуздукка жана коркунучтарга биргелешип каршы турууга байланыштуу.
Талкууга коюлган багыттардын арасында:
- аймактык коопсуздук;
- терроризмге каршы күрөш;
- экстремизмге каршы туруу;
- трансулуттук кылмыштуулукка каршы күрөш;
- киберкоркунучтарга каршы туруу;
- эл аралык маалыматтык коопсуздук;
- транспорттук байланыш;
- энергетика;
- инвестициялар;
- санариптештирүү;
- жасалма интеллект;
- ЖИни экономикада жана мамлекеттик башкарууда колдонуу;
- климаттык жана экологиялык күн тартиби;
- саламаттык сактоо;
- билим берүү;
- гуманитардык кызматташтык.
Ошондой эле инфраструктуралык жана инвестициялык долбоорлорду каржылоонун потенциалдуу инструменти катары ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү идеясы талкууланууда. Улуттук валюталар менен эсептешүүлөрдү кеңейтүү, соода тоскоолдуктарын азайтуу, транспорттук каттамдарды жана өнөр жай кооперациясын өнүктүрүү дагы маанилүү багыттар бойдон калууда.
Саммитте кандай документтерге кол коюуга даярдалып жатат
Жыйын аяктаганга чейин кабыл алынуучу документтердин акыркы тизмеси белгисиз бойдон калууда. Бирок уюмдун өнүгүүсүнө, коопсуздукка жана эл аралык кызматташтыктын жаңы багыттарына тиешелүү бир катар демилгелер кол коюуга даярдалды.
Күтүлүп жаткан документтердин арасында:
- ШКУнун 25 жылдыгына арналган Бишкек декларациясы;
- 2030-жылга чейин баңгизатка көз карандылыкка каршы күрөшүү программасы;
- синтетикалык баңгизаттардын жайылышына каршы чараларды координациялоо программасы;
- транспорт тармагындагы кызматташтыкты өнүктүрүү боюнча документтер;
- жасалма интеллект жана санариптик технологиялар жаатындагы демилгелер;
- экологиялык кызматташтык боюнча документтер;
- саламаттык сактоо тармагындагы демилгелер;
- билим берүү жаатындагы макулдашуулар.
Бишкек декларациясы катышуучулардын уюмду мындан ары өнүктүрүүгө, ошондой эле актуалдуу эл аралык жана аймактык маселелерге карата жалпы мамилелерин бекемдөөгө тийиш. Жыйынтыктоочу тизме 1-сентябрдагы саммиттен кийин белгилүү болот.
Садыр Жапаров Кытай менен кызматташтык тууралуу эмне деди
31-августтагы программанын өзгөчө бөлүгүн Си Цзиньпиндин мамлекеттик сапары ээледи. Садыр Жапаров кыргыз-кытай мамилелери жаңы доордогу ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүк деңгээлине жеткенин жана тарыхый жактан эң жогорку деңгээлде турганын билдирди.
Эки өлкөнүн мамилелеринин азыркы этабына баа берип, Кыргызстандын президенти мындай деди:
«Мен бүгүн биздин өлкөлөрдүн ортосундагы кызматташтык өнүгүүнүн жаңы, алтын мезгилине киргенин ишенимдүү айта алам. Албетте, бул жетишкендиктердин баары сиздин жеке колдооңуздун аркасында болуп жатат».
Жапаров ошондой эле эки элдин тарыхый байланыштарын эске салып, Кыргызстандын Улуу Жибек жолундагы ролун белгиледи. Анын айтымында, бүгүн бул миссия автомобиль жана темир жолдорду куруу, ошондой эле жаңы көзөмөл-өткөрмө пункттарын ачуу аркылуу уланууда.
Кытайдын демилгеси тууралуу сөз кылып, президент Кыргызстандын биргелешкен долбоорлорго катышууга даяр экенин баса белгиледи:
«Бул багытта Кыргызстан сиздин „Бир алкак, бир жол“ демилгеңиздин алкагындагы биргелешкен долбоорлорду ишке ашырууга колдоо көрсөтөт жана мындан ары да өзүнүн колдон келген салымын кошууга даяр».
Расмий жолугушуунун жүрүшүндө Садыр Жапаров КЭР төрагасына кайрылып, анын Кыргызстандын Эгемендүүлүк күнүндө келишинин символикалык маанисин да белгиледи.
«Сизди меймандос кыргыз жеринде чоң кубаныч менен тосуп алам. Кыргызстанга мамлекеттик сапар менен келүү тууралуу чакыруумду кабыл алганыңыз үчүн ыраазычылык билдирем. Сизди Кыргыз Республикасынын эгемендүүлүгүнүн 35 жылдыгы белгиленип жаткан күнү кабыл алуу биз үчүн чоң сыймык».
Си Цзиньпин Кыргызстан тууралуу эмне деди
КЭР төрагасы Кыргызстандагы өзгөрүүлөргө оң баа берип, эки тараптуу кызматташтыкты мындан ары кеңейтүүгө Кытай даяр экенин билдирди. Маанилүү биргелешкен демилгелердин арасында ал Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолун белгиледи.
Кытай лидеринин позициясында бир нече негизги тезис айтылды:
- Кытай достук мамиледеги коңшу жана стратегиялык өнөктөш катары Кыргызстандын өнүгүүсүнө кубанат;
- кыргыз-кытай мамилелери жогорку темп менен өнүгүп жатат;
- эки мамлекеттин кызматташтыгы практикалык натыйжаларды берүүдө;
- Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу ири биргелешкен долбоорлордун бири катары каралууда;
- Пекин өнүгүү стратегияларын айкалыштырууну бекемдөөгө даяр;
- тараптар мамлекеттик башкаруу тажрыйбасы менен алмашууну кеңейте алышат;
- Кытай эки тараптуу кызматташтыктын жаңы практикалык натыйжаларына жетишүүгө ниеттенүүдө.
Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында Садыр Жапаров менен Си Цзиньпин Түбөлүк коңшулук, достук жана кызматташтык жөнүндө келишимге кол коюшту. Жарыяланган трансляцияда жалпысынан чек арага, «Бедел» көзөмөл-өткөрмө пунктуна, соодага, транспортко, айыл чарбасына, илимге, билим берүүгө, маданиятка, ЖМКга жана башка багыттарга тиешелүү 32 документке кол коюлганы да кабарланды.
Бишкектин жолдорунда кандай чектөөлөр күчүндө
Чет элдик делегациялардын келишине байланыштуу расмий кортеждер өтө турган каттамдарда транспорт кыймылына чектөөлөр киргизилүүдө. Ички иштер министрлиги шаар тургундарына мүмкүн болушунча жеке автоунаалардан баш тартууну сунуштайт. Чектөөлөр коомдук транспортко да тиешелүү болушу мүмкүн, мындан тышкары автобустардын бир бөлүгү VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылышына көрүүчүлөрдү ташуу үчүн пайдаланылууда.
Чектөөлөр төмөнкү багыттарда каралган:
- «Манас» эл аралык аэропортунан «Ала-Арча-1» мамлекеттик резиденциясына жана «Ынтымак Ордого» чейин;
- Васильевский тракт, азыркы Манас көчөсү;
- Фучик көчөсү;
- Чүй проспекти;
- Чыңгыз Айтматов проспекти;
- Абдрахманов көчөсү;
- Байтик Баатыр көчөсү;
- Масалиев проспекти;
- Жайыл Баатыр көчөсү;
- Барпы Алыкулов көчөсү.
31-августтун таңында шаардын көчөлөрүнүн олуттуу бөлүгүндө кыймыл сакталып турган. Борбордо автоунаалар адаттагыдан кыйла азайып, ири кесилиштерде Жол-кайгуул кызматынын күчөтүлгөн наряддары нөөмөттө турду. Кийинчерээк делегациялардын келиши уланып жаткан маалда борбор калаанын борбордук бөлүгү дээрлик бош калды.
Электросамокаттар кайсы жерде чектелип, өтмөктөр кайда жабылды
Чектөөлөр ижарага берилүүчү электросамокаттарга да тиешелүү болду. Бишкектин борбордук бөлүгүндө Манас проспекти менен Абдрахманов көчөсүнүн ортосундагы, ошондой эле Фрунзе көчөсүнөн Киев көчөсүнө чейинки аймакта аларды ижарага алууга болбойт.
29-августтан тартып төмөнкү кесилиштердеги жер алдындагы жөө адамдар өтмөктөрү жабылды:
- Чыңгыз Айтматов проспекти менен Горький көчөсүнүн кесилиши;
- Чүй проспекти менен Чыңгыз Айтматов проспектинин кесилиши;
- Манас айылы жана Васильевский тракт, азыркы Манас көчөсү жайгашкан аймак;
- Чүй проспекти менен Абдрахманов көчөсүнүн кесилиши, Old Bishkekтин жанында.
Кайсы соода борборлору жана базарлар жабылды
Чектөөлөр борбор калаадагы ири соода объектилерине да тиешелүү болду. Бир катар соода борборлору эки күн иштебейт, ал эми айрым базарлар үчүн жабылуунун узагыраак мөөнөтү белгиленди.
Соода борборлорунун жана объектилердин тизмесине төмөнкүлөр кирди:
- «Чынар» ГУМу;
- «Айчүрөк» ЦУМу;
- «Бишкек Парк»;
- «Азия Молл»;
- «Ала-Арча»;
- VEFA;
- «Соода үйү»;
- «Гоин»;
- «Beta Stores 1»;
- «Беш Сары Сити».
«Ош базары» жана «Сары-Өзөн» соода-көңүл ачуу комплекстеринин базарлары жана соода объектилери 31-августта, 1 жана 2-сентябрда иштебейт. «Орто-Сай» базары 31-августта жана 1-сентябрда жабык болот.
ШКУ саммити учурунда «Манас» аэропорту кандай иштейт
Расмий делегацияларды кабыл алуу «Манас» эл аралык аэропортунун ишине да таасирин тийгизди. Аба майданын толугу менен жабуу пландалган эмес, бирок чет мамлекеттердин лидерлеринин учактарын тейлөөгө байланыштуу белгилүү сааттарда чектөөлөр күчүндө болот.
Чектөөлөр төмөнкү убакыттарга белгиленди:
- 31-августта — саат 09:00дөн 20:00гө чейин;
- 1-сентябрда — саат 10:00дөн 22:00гө чейин.
Жүргүнчүлөрдү ташыган каттамдар түнкү убакта жана көрсөтүлгөн убакыт аралыктарынан тышкары тейленүүгө тийиш.
ШКУ саммити Бишкектин кайсы жеринде өтөт
Эл аралык иш-чаралардын негизги аянтчасы саммитке болжол менен бир жума калганда ачылган жаңы «Ырыс Ордо» конгресс-борбору болду. Комплекс мамлекеттик каражаттын эсебинен курулуп, ири эл аралык жолугушууларды өткөрүүгө ылайыкталган.
Комплекстин негизги мүнөздөмөлөрү:
- жалпы аянты — 39 миң чарчы метрден ашык;
- сыйымдуулугу — 2 миңден ашык конок;
- конференц-зал — 1 238 орун;
- банкеттик зал — 1 миң орун;
- заманбап сүйлөшүү мейкиндиктери каралган;
- расмий делегациялар үчүн сегиз конок үйү курулган.
Имаратта жана конок үйлөрүндө кыргызстандык искусство чеберлеринин эмгектери да жайгаштырылган. Алардын арасында Гапар Айтиевдин, Леонид Дейманттын, Давид Флекмандын жана Тургунбай Садыковдун чыгармалары бар.
Юбилейлик саммиттин алдында ШКУ тууралуу эмнелер белгилүү
Шанхай кызматташтык уюму 2001-жылдын 15-июнунда 1996-жылы Казакстан, Кытай, Кыргызстан, Россия жана Тажикстан тарабынан чек ара маселелерин жөнгө салуу жана аскердик чөйрөдөгү ишенимди бекемдөө үчүн түзүлгөн «Шанхай бештигинин» негизинде уюшулган. Өзбекстан кошулгандан кийин алты мамлекет ШКУ түзүлгөнүн жарыялашкан. 2002-жылы уюмдун Хартиясына кол коюлуп, ал бир жылдан кийин күчүнө кирген.
Бүгүнкү күндө ШКУнун толук укуктуу мүчөлөрү 10 мамлекет:
- Кыргызстан;
- Кытай;
- Россия;
- Казакстан;
- Тажикстан;
- Өзбекстан;
- Индия;
- Пакистан;
- Иран;
- Беларусь.
Монголия менен Афганистан байкоочу макамына ээ, бирок Афганистандын катышуусу токтотулган. Дагы 17 мамлекет диалог боюнча өнөктөш макамына ээ. Алардын арасында Түркия, Азербайжан, Армения, Египет, Катар, БАЭ жана Сауд Арабиясы бар.
ШКУ өлкөлөрү Евразиянын аймагынын 60 пайыздан ашыгын ээлейт, ал эми алардын калкы 3,4 миллиард адамдан ашат. Уюмга мүчө мамлекеттердин жалпы номиналдык ички дүң продукциясы дүйнөлүк көрсөткүчтүн болжол менен 23 пайызын, ал эми сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн паритети боюнча болжол менен 36 пайызын түзөт.
Бишкек азыркы саммитке чейин ШКУга мүчө мамлекеттердин башчыларынын кеңешинин жыйындарын үч жолу — 2007, 2013 жана 2019-жылдары кабыл алган. Уюмдун жумушчу тилдери орус жана кытай тилдери болуп саналат, Катчылык Пекинде, ал эми Аймактык антитеррордук түзүмдүн Аткаруу комитети Ташкентте жайгашкан.
Эске салсак, буга чейин биз Бишкектеги «Ырыс Ордо» ачылышка кандай даярдалып жатканын жазганбыз.
